ఒక న్యాయస్థానం ఇచ్చిన తీర్పు నచ్చకపోవచ్చు. న్యాయమూర్తి చేసిన వ్యాఖ్యతో విభేదించవచ్చు. దానిపై చట్టపరంగా, ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా విమర్శ చేయవచ్చు. కానీ ఆ అసమ్మతి కారణంగా దేశ ప్రధాన న్యాయమూర్తి వంటి రాజ్యాంగ పదవిని అధిష్ఠించిన వ్యక్తి విద్యా వేదికపై కనిపించకూడదని ఒత్తిడి తేవడం ఎంతవరకు సమంజసం? బెంగళూరులోని నేషనల్ లా స్కూల్ ఆఫ్ ఇండియా యూనివర్సిటీ (NLSIU)లో ఇటీవల చోటుచేసుకున్న పరిణామం ఈ ప్రశ్నను మరింత విస్తృతమైన ప్రజాస్వామ్య చర్చగా మార్చింది.
NLSIUకు చెందిన 165 మంది పట్టభద్ర విద్యార్థులు, 409 మంది ప్రస్తుత విద్యార్థులు, 128 మంది పూర్వ విద్యార్థులు—మొత్తం 702 మంది—భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్ సూర్యకాంత్ మరియు భారత న్యాయవాదుల మండలి (BCI) ఛైర్మన్ మనన్ కుమార్ మిశ్రా తమ స్నాతకోత్సవానికి హాజరుకావడంపై అభ్యంతరం వ్యక్తం చేశారు. ఈ ప్రకటనకు నేపథ్యం హైదరాబాద్‌లోని NALSAR University of Lawలో చోటుచేసుకున్న వివాదం. అక్కడ ప్రధాన న్యాయమూర్తి ప్రతిపాదిత స్నాతకోత్సవ హాజరుపై విద్యార్థుల నిరసనల నేపథ్యంలో BCI 2026 బ్యాచ్ పట్టభద్రుల నమోదు ప్రక్రియను నిలిపివేయాలని మొదట ఆదేశించి, కొద్ది గంటల్లోనే ఆ నిర్ణయాన్ని ఉపసంహరించుకుంది.
అసమ్మతి… నిరాకరణ కాదు
ప్రజాస్వామ్యంలో అసమ్మతి నేరం కాదు. భారత రాజ్యాంగంలోని అధికరణ 19(1)(a) పౌరులకు భావప్రకటనా స్వేచ్ఛను కల్పిస్తుంది. న్యాయవ్యవస్థ కూడా విమర్శకు అతీతం కాదు. ప్రధాన న్యాయమూర్తి వ్యక్తిగతంగా రాజ్యాంగానికి ప్రతిరూపం కాదు; ఆయన వ్యాఖ్యలు, తీర్పులు, న్యాయపరమైన దృక్కోణాలను ప్రశ్నించడం రాజ్యాంగ విరోధం కాదు.
అయితే ఒక వ్యక్తి అభిప్రాయంతో విభేదిస్తున్నామనే కారణంతో, ఆయన అధిష్ఠించిన రాజ్యాంగ పదవికి విద్యా వేదికపై స్థానం ఉండకూడదని భావించడం మరో అంశం. వ్యక్తిని విమర్శించడానికి, రాజ్యాంగ పదవిని ప్రాతినిధ్యం వహించే వ్యక్తి హాజరునే నిరాకరించడానికి మధ్య తేడా ఉంది.
విశ్వవిద్యాలయాలు మనకు నచ్చిన మాటలనే వినిపించే వేదికలు కావు. భిన్నమైన అభిప్రాయాలను ఎదుర్కొని, ఆధారాలతో ప్రశ్నించి, చర్చించే మేధో కేంద్రాలు. విద్యార్థులు ప్రధాన న్యాయమూర్తితో విభేదిస్తే, ఆయన సమక్షంలోనే తమ అభ్యంతరాలను ప్రజాస్వామ్య పద్ధతుల్లో వ్యక్తం చేయవచ్చు. వినతిపత్రం సమర్పించవచ్చు. నల్ల బ్యాడ్జీలు ధరించవచ్చు. ప్రశ్నలు అడగవచ్చు. తీర్పులను విమర్శనాత్మకంగా విశ్లేషించవచ్చు. శాంతియుతంగా నిరసన తెలపవచ్చు.
గౌరవం అంటే అంగీకారం కాదు; అసమ్మతి అంటే బహిష్కరణ కూడా కాదు.
BCI స్పందన కూడా సమర్థనీయం కాదు
ఈ వివాదంలో విద్యార్థుల నిర్ణయాన్ని మాత్రమే పరిశీలించడం సరిపోదు. NALSAR ఘటనలో BCI తొలుత తీసుకున్న నిర్ణయం మరింత తీవ్రమైన ప్రశ్నలను లేవనెత్తింది. కొందరు విద్యార్థులు ఒక రాజ్యాంగ పదవిదారుడి హాజరును వ్యతిరేకించినందుకు మొత్తం 2026 పట్టభద్రుల బ్యాచ్‌ను న్యాయవాదులుగా నమోదు చేయకుండా నిలిపివేయాలన్న దిశలో వెళ్లడం అనుపాతహీన చర్య. వృత్తిలో ప్రవేశాన్ని సంస్థాగత అసమ్మతికి శిక్షగా ఉపయోగించడం ప్రజాస్వామ్య సమాజానికి తగదు.
BCI ఆ ఆదేశాన్ని వెనక్కి తీసుకోవడం సముచితమైంది. అంతకంటే ముఖ్యంగా, ప్రధాన న్యాయమూర్తి సూర్యకాంత్ స్వయంగా విద్యార్థులకు శాంతియుతంగా నిరసన తెలిపే హక్కు ఉందని స్పష్టం చేశారు. సుప్రీంకోర్టు కూడా ఈ వివాదానికి సంబంధించి విద్యార్థులు మరియు అధ్యాపకులపై శిక్షాత్మక చర్యలు కొనసాగించరాదని మధ్యంతర రక్షణ కల్పించింది. అనంతరం ప్రధాన న్యాయమూర్తి NALSAR స్నాతకోత్సవ ఆహ్వానాన్ని తాను ఎప్పుడూ అంగీకరించలేదని కూడా స్పష్టం చేశారు.
ఇక్కడే ఒక ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ పాఠం ఉంది
ఒక సంస్థ బలం విమర్శను నొక్కివేయడంలో కాదు; విమర్శించే హక్కును కాపాడడంలో కనిపిస్తుంది. ప్రధాన న్యాయమూర్తిపై విద్యార్థులు అసమ్మతి వ్యక్తం చేసినప్పటికీ, వారి శాంతియుత నిరసన హక్కును ఆయన గుర్తించడం సంస్థాగత పరిపక్వతకు ఉదాహరణగా చూడాలి.
అదే ప్రమాణం విశ్వవిద్యాలయాలకు కూడా వర్తించాలి. అసౌకర్యంగా అనిపించే ఆలోచనలను ముందుగానే వేదిక నుంచి తొలగించడం కంటే, వాటిని వాదనతో ఎదుర్కోవడం విద్యా సంస్కృతికి మరింత తగినది. ముఖ్యంగా న్యాయ విద్యాసంస్థలు రాజ్యాంగ విలువలు, విమర్శనాత్మక ఆలోచన, విధానపరమైన సంభాషణ, సంస్థల పట్ల బాధ్యతాయుతమైన విమర్శను కలిపి నేర్పాల్సిన అవసరం ఉంది.
విశ్వవిద్యాలయాలు సిద్ధాంత కోటలుగా మారకూడదు
ఈ రోజు ఒక వర్గం విద్యార్థులు ప్రధాన న్యాయమూర్తిని వ్యతిరేకించవచ్చు. రేపు మరో వర్గం గవర్నర్‌ను, ఎన్నికల కమిషనర్‌ను, ఉపకులపతిని, రచయితను, జర్నలిస్టును లేదా ఒక అకాడెమిక్‌ను వ్యతిరేకించవచ్చు. ప్రతి అసమ్మతి చివరికి ‘ఈ వ్యక్తి మా వేదికపై ఉండకూడదు’ అనే స్థాయికి చేరితే విశ్వవిద్యాలయం మేధో స్వేచ్ఛకు వేదికగా ఉండదు; పరస్పరం విభజించబడిన సిద్ధాంత ప్రాంతాల సమాహారంగా మారుతుంది.
ఇది రాజ్యాంగ పదవులను విమర్శకు అతీతంగా ఉంచాలనే వాదన కాదు. విరుద్ధంగా, ప్రశ్నించాలి—కానీ సమక్షంలో ప్రశ్నించాలి. విమర్శించాలి—కానీ ఆధారాలతో. నిరసన తెలపాలి—కానీ శాంతియుతంగా. సంస్థలను గౌరవించడం అంటే వాటిని ప్రశ్నించకపోవడం కాదు; ప్రశ్నించే హక్కును కూడా సంస్థాగత సంస్కృతిలో భాగం చేయడం.
సంభాషణనే బలమైన ప్రజాస్వామ్య ఆయుధం
విద్యార్థుల నిరసనను శిక్షించడం తగదు. అదే సమయంలో, అసమ్మతిని ఒక వ్యక్తి లేదా పదవికి విద్యా వేదికపై ప్రవేశ నిరాకరణగా మార్చడం కూడా ప్రశ్నించదగినది. ఈ రెండు అంచుల మధ్య ప్రజాస్వామ్యానికి అవసరమైన మార్గం సంభాషణ.
ఒక విశ్వవిద్యాలయ గొప్పతనం తనకు నచ్చిన అతిథులను మాత్రమే ఆహ్వానించడంలో కాదు; తనను అసౌకర్యానికి గురిచేసే ఆలోచనలను కూడా ప్రశ్నించగల మేధో ధైర్యాన్ని పెంచడంలో ఉంది. భిన్నాభిప్రాయాల మధ్య గోడలు కట్టడం కంటే, వాదనకు వేదికలు నిర్మించడం అవసరం.
I Reflect. You Respond.
Sources consulted
- The Indian Express — NLSIU student/alumni statement and signatory figures.
- Bar & Bench — NLSIU objections and NALSAR background.
- LiveLaw — Supreme Court response and protection of peaceful protest.
- Hindustan Times — BCI enrolment order and its withdrawal.
- India Today — CJI clarification regarding the NALSAR convocation invitation.