మనిషి అంతరంగం నుంచి సమాజం, రాజకీయాల వరకు ఒక నైతిక సంఘర్షణ
జానామి ధర్మం న చ మే ప్రవృత్తిః
జానామ్యధర్మం న చ మే నివృత్తిః ।
కేనాపి దేవేన హృది స్థితేన
యథా నియుక్తోఽస్మి తథా కరోమి ॥
ధర్మం ఏమిటో నాకు తెలుసు. కానీ దానిని ఆచరించడానికి నా మనస్సు అంగీకరించదు. అధర్మం ఏమిటో కూడా తెలుసు. అయినప్పటికీ దాని నుంచి బయటపడలేకపోతున్నాను. నా అంతరంగంలో ఏదో శక్తి నన్ను ఎలా నడిపిస్తుందో అలా ప్రవర్తిస్తున్నాను.
దుర్యోధనుడికి ఆపాదించబడిన ఈ శ్లోకం కేవలం ఒక ఇతిహాస పాత్ర మనస్తత్వానికి సంబంధించినది కాదు. ఇది ప్రతి మనిషిలోనూ ఏదో ఒక సందర్భంలో కనిపించే అంతర్గత సంఘర్షణకు ప్రతిబింబం.
మనిషికి మంచి ఏమిటో తెలియకపోవడం ఒక సమస్య. మంచి ఏమిటో తెలిసి కూడా దానిని ఆచరించకపోవడం మరింత తీవ్రమైన సమస్య.
తెలియక చేసే తప్పు అజ్ఞానం కావచ్చు. తెలిసి చేసే తప్పు వెనుక మాత్రం మనిషి స్వార్థం, బలహీనత, భయం, అహంకారం లేదా పరిస్థితుల ఒత్తిడి ఉండవచ్చు.
జ్ఞానం ఉన్నంత మాత్రాన మనిషి ధర్మాత్ముడు కాలేడు
మన సమాజంలో నైతిక విలువల గురించి మాట్లాడేవారికి కొదవలేదు. నిజాయితీ, సమానత్వం, న్యాయం, ప్రజాస్వామ్యం, మానవత్వం వంటి పదాలను ప్రతిరోజూ వింటూనే ఉంటాం.
కానీ ఆ విలువలను ఆచరించే సందర్భం వచ్చినప్పుడు మన ప్రవర్తన ఎందుకు మారిపోతుంది?
అవినీతి తప్పని తెలిసిన వ్యక్తి అవినీతికి పాల్పడవచ్చు. అసత్యం చెప్పడం తప్పని తెలిసిన వ్యక్తి తన ప్రయోజనం కోసం అబద్ధం చెప్పవచ్చు. సమానత్వాన్ని బోధించే వ్యక్తి తనకు అనుకూలమైన సందర్భంలో వివక్ష చూపవచ్చు.
ఇక్కడ సమస్య జ్ఞానం లేకపోవడం కాదు. జ్ఞానానికి అనుగుణంగా ప్రవర్తించే నైతిక నిబద్ధత లేకపోవడం.
అందుకే విద్య మనిషికి సమాచారాన్ని అందించగలిగినా, ఆ సమాచారం అతనిని తప్పనిసరిగా నైతిక వ్యక్తిగా మార్చుతుందని చెప్పలేం.
రాజకీయాలలో ధర్మం... ఆచరణలో అధర్మం
ఈ శ్లోకం సమకాలీన రాజకీయ వ్యవస్థకు కూడా వర్తిస్తుంది.
ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రతి రాజకీయ నాయకుడూ రాజ్యాంగ విలువలను గౌరవించాలని చెబుతాడు. అవినీతిని నిర్మూలించాలని, ప్రజలకు న్యాయం చేయాలని, అధికారాన్ని ప్రజాసేవకు ఉపయోగించాలని ప్రకటిస్తాడు.
అయితే అధికారాన్ని పొందే సమయంలోనూ, అధికారాన్ని నిలబెట్టుకునే సమయంలోనూ ఆ విలువలన్నీ సమానంగా ఆచరణలో కనిపిస్తున్నాయా?
ఎన్నికల సమయంలో ఇచ్చిన హామీలు, అధికారంలోకి వచ్చిన తరువాత తీసుకునే నిర్ణయాలు, రాజకీయ ప్రత్యర్థుల పట్ల అనుసరించే వైఖరి, ప్రజా వనరుల వినియోగం—ఇవన్నీ రాజకీయ నైతికతను అంచనా వేయడానికి ప్రమాణాలుగా ఉండాలి.
ధర్మాన్ని ప్రచారం చేయడం రాజకీయ అవసరంగా, అధర్మాన్ని ఆచరించడం రాజకీయ వ్యూహంగా మారితే ప్రజాస్వామ్య విలువల పరిస్థితి ఏమిటి?
ఈ ప్రశ్న ఏ ఒక్క రాజకీయ పార్టీకి, నాయకుడికి పరిమితమైనది కాదు. అధికారాన్ని వినియోగించే ప్రతి వ్యక్తికీ వర్తిస్తుంది.
మనిషిని నడిపించేది ఏమిటి?
దుర్యోధనుడి మాటల్లో అత్యంత ఆసక్తికరమైన భాగం చివరి రెండు పాదాలు. తన హృదయంలో ఉన్న ఏదో శక్తి తనను నడిపిస్తున్నదని అతను అంటాడు.
దీనిని మనస్తత్వశాస్త్ర దృష్టితో పరిశీలిస్తే మనిషి ప్రవర్తనను కేవలం జ్ఞానం మాత్రమే నిర్ణయించదని అర్థమవుతుంది.
కోరికలు, అలవాట్లు, భావోద్వేగాలు, సామాజిక ఒత్తిళ్లు, వ్యక్తిగత ప్రయోజనాలు, అధికారం పట్ల ఆకర్షణ వంటివి నిర్ణయాలను ప్రభావితం చేస్తాయి.
మనిషి తాను తీసుకున్న నిర్ణయం సరైనదేనని నమ్మడానికి అనుకూలమైన కారణాలను వెతుక్కుంటాడు. తన ప్రయోజనాలకు విరుద్ధమైన సత్యాన్ని అంగీకరించడానికి కొన్నిసార్లు వెనుకాడతాడు.
ప్రవర్తనా శాస్త్రంలో ఇటువంటి సంఘర్షణను Cognitive Dissonance అనే భావనతో కొంతవరకు అర్థం చేసుకోవచ్చు. మన విశ్వాసాలకు, ప్రవర్తనకు మధ్య వైరుధ్యం ఏర్పడినప్పుడు మానసిక అసౌకర్యం కలగవచ్చు. దానిని తగ్గించుకోవడానికి కొందరు తమ ప్రవర్తనను మార్చుకుంటారు. మరికొందరు తమ ప్రవర్తనను సమర్థించుకునే కారణాలను నిర్మించుకుంటారు.
అయితే ప్రతి నైతిక వైఫల్యాన్నీ ఈ ఒక్క సిద్ధాంతంతో వివరించలేం.
పరిస్థితులే కారణమా? వ్యక్తికి బాధ్యత లేదా?
ఒక వ్యక్తి తాను తప్పు చేస్తున్నానని అంగీకరిస్తూనే, ఆ తప్పుకు తన స్వభావాన్ని, పరిస్థితులను లేదా ఇతరుల ప్రభావాన్ని కారణంగా చూపిస్తే అతని బాధ్యత ముగిసిపోతుందా?
లేదు. మనిషి ప్రవర్తనపై పరిస్థితుల ప్రభావం ఉండవచ్చు. కానీ ఆ ప్రభావం ప్రతి తప్పునూ సమర్థించదు.
ఒక అధికారి వ్యవస్థలో ఒత్తిళ్లు ఉన్నాయని అవినీతిని సమర్థించుకోలేడు. ఒక నాయకుడు రాజకీయ అవసరాల పేరుతో ప్రజల విశ్వాసాన్ని దెబ్బతీయడాన్ని సమర్థించుకోలేడు. ఒక సాధారణ పౌరుడు అందరూ అలాగే చేస్తున్నారని తన తప్పును సమర్థించుకోలేడు.
ఎందుకంటే నైతికతకు అసలైన పరీక్ష అనుకూలమైన పరిస్థితుల్లో కాదు; ప్రతికూలమైన పరిస్థితుల్లో ఎదురవుతుంది.
ధర్మం వ్యక్తికే కాదు, వ్యవస్థకూ అవసరం
నైతిక ప్రవర్తనను కేవలం వ్యక్తిగత మంచితనానికి పరిమితం చేయడం కూడా సరైనది కాదు.
మంచి వ్యక్తులు ఉన్నప్పటికీ సంస్థాగత వ్యవస్థలు బలహీనంగా ఉంటే అవినీతి, అన్యాయం కొనసాగవచ్చు. అందువల్ల వ్యక్తిగత నైతికతతో పాటు పారదర్శకత, జవాబుదారీతనం, సమర్థవంతమైన చట్టాలు, స్వతంత్ర సంస్థలు, ప్రజల ప్రశ్నించే స్వేచ్ఛ కూడా అవసరం.
ధర్మాన్ని బోధించే సమాజం కన్నా ధర్మాన్ని ఆచరించే వ్యక్తులను, న్యాయాన్ని పరిరక్షించే వ్యవస్థలను నిర్మించే సమాజమే గొప్పది.
చివరిగా...
దుర్యోధనుడి మాటలను రెండు విధాలుగా అర్థం చేసుకోవచ్చు. ఒకటి, తన బలహీనతను గుర్తించిన వ్యక్తి ఆవేదనగా. రెండవది, తనకు తెలిసిన తప్పును సరిదిద్దుకోకుండా దానికి కారణాలను వెతుక్కునే వ్యక్తి సమర్థనగా.
ఈ రెండింటి మధ్య ఒక ముఖ్యమైన తేడా ఉంది.
తన బలహీనతను గుర్తించి మార్చుకోవడానికి ప్రయత్నించేవాడు పరివర్తన వైపు అడుగులు వేస్తాడు. తన బలహీనతను గుర్తించినప్పటికీ దానినే సమర్థించుకునేవాడు అదే తప్పును పునరావృతం చేసే ప్రమాదం ఉంది.
ధర్మం తెలిసినవాడు జ్ఞానవంతుడు కావచ్చు. ధర్మాన్ని ఆచరించేవాడే నిజమైన ధర్మనిష్ఠుడు.
మహాభారతం మనకు కేవలం ధర్మాధర్మాల మధ్య జరిగిన యుద్ధాన్ని మాత్రమే చూపించదు. మనిషిలోని వివేకానికి, స్వార్థానికి మధ్య నిరంతరం జరిగే సంఘర్షణను కూడా గుర్తుచేస్తుంది.
అందుకే ఈ శ్లోకం చదివిన తరువాత మనం ఇతరుల ప్రవర్తనను విమర్శించడానికి ముందు మనల్ని మనం ఒక ప్రశ్న వేసుకోవాలి.
నాకు ధర్మం తెలుసా అని కాదు... నాకు తెలిసిన ధర్మాన్ని నేను ఎంతవరకు ఆచరిస్తున్నాను? అదే నిజమైన ఆత్మపరిశీలన.
మూల గమనిక: ఈ శ్లోకాన్ని సాధారణంగా దుర్యోధనుడికి ఆపాదిస్తారు. ఇది వ్యాస మహాభారతంలోని మూల శ్లోకమేనని నిర్ధారించడానికి స్పష్టమైన ఆధారం లేదు; సంప్రదాయ పాఠాంతరాలు ఉన్నాయి.
MVRTalks | నా అభిప్రాయం
I reflect, you respond.
మీ అభిప్రాయం ఏమిటి?
మనిషి తెలిసి అధర్మానికి పాల్పడటానికి ప్రధాన కారణం వ్యక్తిగత బలహీనతా? స్వార్థమా? సామాజిక పరిస్థితులా? లేక జవాబుదారీతనం లేని వ్యవస్థలా?